Eylemsiler, eylemden türeyen ancak eylemin tüm özelliklerini göstermeyen sözcüklerdir. Eylem gibi çekimleri yapılmadığı için eylemden ayrılırlar.
Gel – di – m / Gel – ip / Gel – iş
Uyarı ; ‘’Mavimsi’’ derken rengin tam mavi olmadığını maviye yakın olduğunu anlatmak isteriz. ‘’Eylemsi’’ derken de sözcüğün tam eylem olmadığını, eyleme yakın olduğunu söylemek isteriz.
O R T A Ç (Sıfat Fiil)
1 2 3 4 5 6 7 AN ASI MEZ AR DİK ECEK MİŞ Gerçek ortaç Zaman anlamlı ortaç
U L A Ç (zarf fiil)
1.-ıp Işıklar sön- üp film başladı. Bağ eylem 2.-ken Söner-ken ‘’ ‘’ Zaman ulacı 3.-ınca Sön-ünce ‘’ ‘’ Zaman ulacı 4.-eli Sön-eli ‘’ ‘’ ‘’ ‘’ 5.-r, -mez Sön-er ‘’ ‘’ ‘’ ‘’ sön-mez 6.-diğinde Zaman ulacı 7.-meden Durum ulacı 8.-erek ‘’ ‘’ 9.-cesine ‘’ ‘’ 10.-meksizin ‘’ ‘’ 11.-e, -e ‘’ ‘’ 12.-dıkça ‘’ ‘’
AD EYLEM
-ma, -me -mak, -mek -ış, -iş, -üş Eylemsiler bileşik cümlelerde ‘’Yan Cümle’’ kurabilirler. Konuşmaya / başladı. Yan cümle Temel cümle
Tanı (-dık) adam Eylem ORTA+Ç Ad Eylemle adın ortasına gelerek eylemi sıfat yapar. Tanıdık adam sıfat tamlamasıdır.
ORTAÇ EKİ
- dık Tanıdık adam Çalmadık kapı Beklenmedik misafir -ecek Akacak kan Gelecek yıl Okunacak şiir -miş Susamış çocuk Küflenmiş peynir Sararmış yaprak -ar, -er Güler yüz Koşar adım Okur yazar adam -mez, -maz Utanmaz adam Bitmez iş Okunmaz yazı ** Adı niteler, tamlama kurar. ** Yapım ekidir.
ZAMAN EKİ Adamı tanıdık Kapıyı çalmadık Misafir beklemedik Çok kan akacak Yıllar sonra gelecek Şiir okunacak Çocuk susamış Peynir küflenmiş Yapraklar sararmış Onun yüzü hep güler Hızlı adımlarla koşar O sürekli okur ve yazar O adam hiç utanmaz Onun işi bitmez Onun yazısı okunmaz ** Cümlenin yükleminde bulunur ** Çekim ekidir.
2- ULAÇ (Zarf fiil)
Bu eklere niçin ‘’Ulaç’’ denildiğini açıklayalım.
Sev (+erek) çalıştı Eylem ULA+Ç Eylem
Birinci eyleme ulanan (eklenen) ‘’-erek’’ eki eylemi zarf yapmıştır.
Eylemin adı olma dışında somut ya da soyut varlık adı olamaz.
Sigara içen çakmak taşır. (Somut ad) Duvarlara çivi çakmak yasaktır.(Ad eylem) Eve ekmek almayı unutma.(Somut ad) Bu bahçeye çiçek ekmek gerekiyor.(Somut ad)
Adın ‘’-de’’ ve ‘’-den’’ durumlarına girebilir.
Çalışmaktan kimseye zarar gelmez. Ne varsa çalışmakta var.
B-‘’-me’’ Yapılı Adeylemler
Elindeki kazmayla toprağı kazmaya başladı. Somut ad adeylem
Niçin kondun a bülbül Kapımdaki asmaya Somut ad Ben yarimden ayrılmam Götürseler asmaya Adeylem
Adın durumlarına girebilir; Çocuk, okumaya başladı. Okumayı bilmiyor Kitabı okumadan derse girmeyin Ulaç eki Bu örnekte adeylem söz konusu değildir.
