Yapıları Bakımından Sıfatlar 1-Basit Sıfatlar: Hiçbir yapım eki almamış sıfatlardır.
İyi insan konuşurken alay etmez Dar sokaklar geçit vermedi Uzun Mehmet seni sordu
2-Türemiş Sıfatlar: Yapım ekiyle türetilen sıfatlardır.
Paralı yatırım Beşinci kat Gülen adam Boyalı duvar Okunacak kitap Üçüz çocuk
3-Bileşik Sıfatlar: İki ya da daha fazla sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan sıfatlardır.
a-) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Sıfatlar:
Boşboğaz adam Açıkgöz çocuk Uluslararası gerginlik Altı parmak Ali Birçok kişi Birtakım öğrenciler Zeytinyağlı dolma
b-) Kurallı Bileşik Sıfatlar: Bir sıfat tamlamasında ikinci sözcüğe "-lı, -li, -sız, -siz" ekleri getirilerek yapılır.
Büyük odalı ev Beş kuruşsuz adam Geniş bahçeli ev Uzun boylu adam Yıkık duvarlı bina Demir kapılı ev
Adlaşmış Sıfat
Sıfat olarak kullanılan bir kelimenin "yalnız başına kullanılmasıyla" adlaşmış sıfat elde edilir.
Güzel insanda güzel huy bulunur...Sıfat Güzeller geçidi nefes kesiyordu... Adlaşmış Sıfat Güzelim bana küsmüş....Adlaşmış Sıfat Güzeli görünce bakakaldım...Adlaşmış Sıfat Güzelden ben de anlarım...Adlaşmış Sıfat Güzeller güzel konuştu...Edat Yaramaz çocuğun ayağı kırılmış...Sıfat Yaramaz, anasına bağırdı...Adlaşmış Sıfat
Belirtme Sıfatları İsimleri sayı yönünden tamlayan; yerlerini işaret eden; özelliklerini belli belirsiz olarak bildiren; onların özelliklerini soran sıfatların tümüne belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıkların geçici özelliklerini bildirirler:
Bu adam, o adam, şuradaki adam, (herhangi) bir adam, bir (tane) adam, kaçıncı adam, hangi adam?...
Belirtme sıfatları alt başlıklara ayrılır:
a. İşaret Sıfatları İsimleri işaret ederek belirten ve yerlerini bildiren sıfatlardır.
“bu, şu, o, öteki, beriki, böyle, şöyle...”
Bu soruyu kim cevaplayacak? Kitabı şu genç almıştı. O eşyaları nereye götürüyorsun? Öteki sorulara geçiniz. Beriki masaları da taşıdık.
b. Sayı Sıfatları İsimlerin sayılarını, bölümlerini, sıralarını, parçalarını kesin olarak belirten sıfatlardır. Sayı sıfatlarının çeşitleri şunlardır:
i. Asıl Sayı Sıfatları İsimlerin sayılarını kesin olarak belirten sıfatlardır:
Her gün iki saat ders çalışır, bir saat de kitap okurum. Bir ağaç bile bırakmamışlar; kesmişler. Yüz yıl öncesine geri döndük. Türkiye nüfusunun yetmiş milyon olduğu söyleniyor. Beş milyon ton patates
10 cm ip, 2 m kumaş, 100 ton kömür, 3 kg şeker...
]Başında asıl sayı sıfatlarından biri bulunan bir isme çoğul eki getirilmez. ”Beşevler, Altmışevler, Yedi Cüceler, üç aylar, Kırk Haramîler, beş milyonlar, on milyonlar (banknotlarımız)”gibi örnekler bu kurala uymaz.
]Sayı sıfatlarıyla niteleme sıfatları art arda kullanılırsa sayı sıfatı önce gelir: iki değerli arkadaş, üç kırık cam...
ii. Sıra Sayı Sıfatları İsimlerin sıralarını, derecelerini belirten sıfatlardır. “-ncİ” eki ya da nokta kullanılır.
77. yıl, 11’inci bölük, birinci gün, ikinci gelişimiz... üçüncü kişiler, ikinci katlar...
] “ilk” kelimesi birinci anlamındadır: İlk (birinci) caddeden sağa dönün.
] “son, sonuncu, ortanca” kelimeleri de sıra sayı sıfatıdır: son fırsat, ortanca çocuk, sonuncu kişi...
iii. Kesir Sayı Sıfatları İsimlerin, bütünün kaçta kaçı olduğunu gösteren sıfatlardır. Yüzde bir ihtimal, yarım ekmek, çeyrek (dörtte bir) ekmek, yarıyıl, iki buçuk lira...
]Bu tamlamalarda tamlanan çoğul yapılabilir. Kardeşlerin üçte bir payları var.
]Tamlayan çoğul yapılıp tamlananla yeri değiştirilebilir: Yüzde otuz artış düşünülüyor.→Düşünülen artış yüzde otuzlarda.
iv. Üleştirme Sayı Sıfatları
İsimlerin bölümlere ayrıldığını, bölüştürüldüğünü gösteren sıfatlardır. “-(ş)er” ekiyle yapılır.
Üçer kişi, ikişer elma, yedişer kişi, ellişer milyon, birer gün arayla,
v. Topluluk Sayı Sıfatları Bir defada doğan birden fazla kardeşler için kullanılır. Bunlardaki “z” sesi çokluk bildirir. Tamlanan çoğul olabilir. üçüz bebek, beşiz çocuklar.
c. Belgisiz Sıfatlar İsimlerin sayılarını ve miktarlarını kesin olarak değil, yaklaşık, aşağı yukarı, belli belirsiz bildiren sıfatlardır.
“bir, birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtakım, bütün, bazı, tüm, her, hiçbir, herhangi bir, kimi...
başka / bir / boyut, kimi insanlar, bir yaz günü, bazı sıfatlar herhangi bir zaman her soru, birtakım insanlar, birkaç kişi, Birçok senelergeçti; dönen yok seferinden. tüm insanlar, bütün varlıklar...
Bunlardan bazılarının belirttiği isimler çoğul eki alamaz, bazılarının tamlananları çoğul olmak zorundadır; bazılarınınki de yerine göre tekil de olabilir, çoğul da.
Bütün insan→bütün insanlar Birkaç kişi→birkaç kişiler Çoğu insan→çoğu bitkiler
Not: Asıl sayı sıfatı olan “bir” ile belgisiz sıfat olan “bir” karıştırılabilir. “bir” kelimesi “tek” kelimesinin karşılığı ise asıl sayı sıfatıdır. Değilse belgisiz sıfattır.
Niteleme Sıfatları İsimlerin şeklini, durumunu, hareketini, rengini, kısacası kalıcı özelliklerini gösteren sıfatlardır. Nitelene sıfatları isimlere sorulan “nasıl” sorusunun cevabıdır:
Penceresinden kavak ağaçları görünen / bir sağlık ocağı yanaklarımı pembeleştiren / makaslar uçuşan / pamukçuklar Kavakları silkeleyen / rüzgâr Koca / bahçe Tasasız / gözler Güzel / çerçeveler Kocaman / bir masası ve koltuğu
Mavi deniz, tatlı su, kötü gün, yakın arkadaş, çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa, bayan memur, erkek adam, temiz giysi, güzel insan, düz yol, çatal çivi, sivri tepe, yassı burun...
Sıfat Tamlaması Bir ismin kendisini niteleyen veya belirten bir sıfat unsuruyla oluşturduğu kelime grubuna sıfat tamlaması denir. Bu grupta sıfat, tamlayan; isim ise tamlanan durumundadır. Sıfat olarak kullanılan kelime çekim eki almaz: büyük şehir, eski konak, inatçı keçi, karlı dağlar, sıcak çorba, soğuk su, temiz toplum, üç arkadaş gibi.
Bir isme birden fazla sıfat bağlanabilir: akıllı uslu, terbiyeli, iri yapılı, çalışkan bir genç gibi.
Sıfat ve zarfların anlamlarını derece, ölçü bakımından belirten zarfların oluşturduğu kelime grupları da sıfat tamlaması olur: en güzel (yazı), daha kullanışlı (makine), çok hızlı (konuşuyor) gibi.
Altın saat, demir kapı, gümüş yüzük, plâstik kova, yün çorap gibi örneklerin takısız isim tamlaması değil, sıfat tamlaması olduğu unutulma^malıdır. Kırmızı kalem, kalın kumaş, ince çizgi, dürüst insan gibi sıfat tamlamalarında kırmızı, kalın, ince, dürüst kelimeleri nasıl kendilerinden sonra gelen isimlere ait bir özellik, nitelik bildiriyorsa yukarıdaki örneklerin de bunlardan farkı yoktur.
Geniş bahçe, okumuş adam, yakacak odun, yollanacak para gibi sıfat tamlamalarında kelimelerin yeri değiştirilirse sıfatlar, yüklem yerine geçer ve böylece bir cümle ortaya çıkar: bahçe geniş (tir), adam okumuş, odun yakacak, para yollanacak.
Sıfatlarda Küçültme Sıfatlar "-cık, -cik, -cek, -cak, -sı, -si, -msı, -msi, -rak, -rek, -mtrak" eklerini alarak "azalma ve küçülme" bazen de "okşama ve acıma" anlamı kazanırlar.
Büyükçe bir binadan sağa döneceksin İrice bir ağacın altına oturmuşlar Çocuksu yüzüyle herkesi aldattı Yemeğin ekşimsi bir tadı vardı Mavimtırak bir arabayla uzaklaştılar Ufacık adam herkesi aldattı
Sıfatlarda Pekiştirme Sıfatlarda pekiştirme dört şekilde olur:
1- Sıfatlarda pekiştirme "m,p,r, s" harfleriyle yapılır. Sözcük ilk heceden bölünür ve araya yakışan "m, p, r, s" harflerinden biri eklenerek pekiştirilir.
Beyaz - bembeyaz Sarı - sapsarı Temiz - tertemiz Mor - mosmor
2- Sıfatların arasına "mı" sözcüğü getirilerek yapılır.
Cem, çalışkan mı çalışkan bir öğrencidir. Tatlı mı tatlı çocuk
3- Pekiştirme ekiyle yapılır. Pekiştirilen sözcük arasına bir ses ekleyerek yapılır.
sağlam - sapasağlam Çevre - çepeçevre
4- Pekiştirme kimi zaman da sıfatlar tekrarlanarak yapılır.
Kara kara gözlerin yok mu ? Al al yanakların çizgiler dolmuş.
Soru Sıfatları
Soru sıfatları, isimlerin nitelik ve niceliklerini soru yoluyla öğrenmeyi amaçlayan, cevapları da herhangi bir sıfat olan kelimelerdir.
“ne, nasıl, nice, ne gibi, ne biçim, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne türlü...”
Özellikleri
Soru sıfatları cümleyi soru cümlesi yapar. Bazı durumlarda da yapmaz:
Bu nasıl bir dünya; hikâyesi zor... Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?
Soru sıfatlarıyla da sıfat tamlaması oluşturulur.
Kaç gün sonra geleceksin? Eve giderken hangi otobüse bineceğiz?
Örnekler
Hangi çılgın bana zincir vuracakmış şaşarım. Kaçıncı sınıfta okuyor? Ne gün geleceğini söyledi mi? Kaçar kişilik gruplar hâlinde gideceğiz? Kaçta kaç hisse istersin?
Not: “ne” kelimesi sıfat, zarf ve zamir olarak kullanılabilir.
Ne bakıyorsun? Zarf Ne almak istiyorsun? Zamir Ne gün geleceksin? Sıfat Ne iş yapıyordunuz? sıfat Bugün ne çalıştık ama. zarf
