Cümle: Maksadımızı tam olarak anlatan söz dizilerine CÜMLE diyoruz.
Cümle özellikleri:
Cümleye büyük harfle başlanır. Cümlelerin sonuna nokta, soru işareti veya ünlem işareti konur. Bu işaretlerden sonra gelen cümlelerin baş harfleri bürük yazılır.
CÜMLENİN ÖĞELERİ
Kelimelerin cümledeki görevlerine cümlenin öğreleri denir. Bir cümlede üç çeşit öğe bulunur. 1. Yüklem: Cümlede yapılan işi, oluşu ya da eylemi bildiren kelimeye yüklem denir. Yüklem cümlenin temel öğelerinden biridir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur. Annen sofrayı kurmaya hazırlandır (hazırlandı yüklem) Cümlede Yüklemi Bulma Kuralı: Cümlede fiil veya ek fiil olan kelime ya da kelime grubu yüklem olur. Yüklemsi fiilimsi olan söz gruplarına cümlecik, yüklemi fiil olan söz gruplarına da temel cümlecik denir. Şebnem az önce koşarak bize geldi. yan cümlecik temel cümle 2. Özne: Yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ya da bir oluş içinde bulunan varlığa özne denir. Cümlede Özneyi Bulma Kuralı: Cümledeki yükleme insanlar için kim, diğer varlıklar için ne soruları sorulduğunda cevap veren kelime ya da kelime grubu öznedir. Arkadaşın koştu. (Kim koştu? arkadaşın ) Özne Çeşitleri: a. Gerçek Özne: Cümlede özne açık şekilde belli oluyorsa gerçek öznedir. Dünya dönüyor (Kim dönüyor? dünya) b. Gizli Özne: Bazı cümlelerde özne bllirtilmez. Böyle durumlarda özneyi yüklemin sonundaki eke bakarak buluruz Eşyaları alanlar yerine bıraktılar (Bırakanlar kim? Onlar) c. Sözde Özne: Aslında özne oladığı halde, özne gibi görünen kelimelerdir. İnsanlar vapura doluştu. (Kim doluştu? insanlar - sözde özne) 3. Tümleç: Yüklemi tümleyen ya da kuvvetlendiren kelimelere tümleç denir. Serpil kitabı yırttı. (Neyi yırttı? kitabı - tümleç) Tümleç Çeşitleri: Dörde ayrılır: a. Düz Tümleç: (Nesne) Öznenin yaptığı eylemden dorudan doğruya etkilenir Ötede çocuk top oynuyor. (Kim oynuyor? çocuk - özne / Ne oynuyor? top - tümleç) b. Dolaylı Tümleç: (Nesne) Yüklemin anlamını yer, yön, kalma, çıkma, bakımından tamamlayan tümleçlerdir Annem eve gidiyor. (Nereye gidiyor? eve - d. tümleç) c. Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, yer, durum bakımından tamamlayan kelimelerdir. Akşam oradan geçerek eve gittim. (oradan - zarf tümleci / eve - d. tümleç) d. Edat Tümleci: "ile, (-le), için" edatlarıyla birleşerek yüklemi tamamlayan söz öbekleridir. Özne ile yüklem arasındaki edat tümleçleri "ne, niçin, ile, kim, için" soruları getirilerek bulunur. Babamı görmek için iş yerine gittim. (kimi görmek için? babamı görmek için - edat)
Yüklemlerine Göre Cümle Çeşitleri:
Yüklemlerin göre cümleler ikiye ayrılır: a. Fiil Cümlesi: Yüklemi fiil olan cümlelerdir. Sincap ağaca tırmandı. b. İsim Cümlesi: Yüklemi isim soyundan olan cümlelerdir. İstanbul güzel bir şehirdir.
Yapılarına Göre Cümleler
a. Basit (yalın) Cümle: Yalnız tek bir düşünceyi anlatan söz dizisine basit cümle denir. Işıklar paça parça âdeta ayaklarımızın dibinde sönüyordu. b. Birleşik Cümle: Tamlayan ve tamlanan cümleciklerden kurulmuş söz dizisine birleşik cümle denir. Bu tür cümlelerde, fiil ve ek fiil temel cümleyi, fiilimsi de yan cümleciği meydan getirir. Annem gelmeden bulaşıkları yıkamalıyız
c. Sıralı Cümle: Arasında anlam ilgisi olmayan bağımsız cümlelerin virgül ya da noktalı virgül yardımıyla birbirine bağlanmasından oluşan cimlelerdir. Halk oyunları oynarken, eller rahat, ayaklar canlı, başlar dikleşir ve insan sesi müziğe eşlik eder.
d. Bağlı Cümle: Anlamca aralarında ilgi olan cümlelerin bağlaçlarla bağlanmasından oluşan cimlelerdir. Orta çeşmeden sağa dönüp ve ormana girince, güzel bir çiçek kokusu, buketi ile karşılaşırsınız ama; bu sizi yanıltmasın. Dizilişlerine Göre Cümleler
A. Kurallı Cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir. Bu çeşir cümleler kurala uygun kuruldukları için kurallı cümle diyoruz. Tarla, bereket yüklü bahara motor sesleriyle uyandı. Seyhan, Sakarya, Tunca gayrı keyfince akmayacak B. Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada olan cümlelerdir. Bu çeşir cümlelere devrik cümle diyoruz. Silkindi karanlığından pırıl pırıl sabahlara. Keyfince akmayacak gayrı Seyhan, Sakarya, Tunca.
Alamlarına Göre Cümle Çeşitleri
Yüklem anlamların göre cümleler beşe ayrılır. 1. Olumlu Cümle: Eylemin yapıldığı ya da işin olduğunu bildiren cümlelerdir. Güneş akşamları erken batıyor.
2. Olumsuz Cümle: İşin ve eylemin yapılmadığını bildiren cümlelerdir. Olumsuz cümle, fiil cümlelerindeki yüklemin sonuna "-me" olumsuzluk eki şimdiki zaman kipinin sonuna geldiğinde daralır. "-mi, -mı, -mu, -mü" halini alır. Hoca efendi hiç şaşmaz. Aysel kibar değildir.
3. Ünlem Cümlesi: SEvinç, korku, hayret ve üzüntü gibi duyguları anlatan cümlelerdir. Vah vah, çok üzüldüm. Aa, sen ne yapıyorsun?
4. Soru Cümlesi: Bir işin, eylemin olup olmadığını soran, içeriğini araştıran cümlerdir. Sana kim baktı? Hangi oyuncuyu gördün?
5. Şart Cümlesi: Bir işin yapılmasını, bir başka işin yapılması şartına bağlı kılan cümlelerdir. Parayı alırsam, doğru eve döneceğim.
A) Fiillerin mastarları özne olabilir. B) İsimlere getirilen hal eklerini alabilir. C) Şahıs ve soru zamirleri özne olabilir. D) İsim ve sıfat tamlamaları özne olabilir E) Eylemi yapan kişiyi gösterir.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde adlaşmış sıfat nesne görevinde kullanılmıştır?
A) Hırsız, kısa bir süre sonra yakalandı. B) Yalancı adamı hemen susturdular. C) Gençlere her zaman sahip çıkmalıyız. D) İhtiyarı, bu yaz ziyaret edeceklermiş. E) Dilenciye on bin lira verdi.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi "kim, ne zaman, neyi ve kime?" sorularının tümüne cevap vermektedir?
A) Okulun bahçesinde top oynarken gözlüğü kırılmıştı. B) Bu kitabı, doğum günümde bana edebiyat öğretmenim almıştı. C) Öğrenciler, akşamları ders çalışmayı pek sevmezler. D) Sizde fazla olan kitapların bazısını bir arkadaşınıza verebilirsiniz. E) O, bu yıl sosyal etkinliklere katılmayı hiç düşünmedi.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yer almamıştır?
A) Küçük kardeşi bu yıl okula başlıyor B) Çiçekçiye uğrayıp üç kırmızı gül aldım. C) O, "Altın Kelebek" ödülünü bileğinin hakkıyla aldı. D) Doğum gününde ona, sadece bîr kalem alabildik. E) Şehirlerden kaçıp gitme düşüncesini içimizden atamadık.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru, özneyi bulmaya yöneliktir?
A) Üstüne yorgan mı örttüler? B) Doktora dün beni mi sormuş? C) Çocuğun başına taş mı düşmüş? D) Yarışmaya seni mi gönderecekler? E) Kendisi bu işi başarabilir mi?
6. "Onlar her yerde onun karşısında idiler." Cümlesinin öğe dizilişi aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Özne + Z. Tümleci + Nesne + D. Tümleç + Yüklem B) Özne + D. Tümleç + D. Tümleç + Yüklem C) Özne + D. Tümleç + Yüklem D) D. Tümleç + Özne + Yüklem E) D. Tümleç + Özne + D. Tümleç + Yüklem
7. Yıllar öncesinin solgun eylül, ekim ayları, asırlık çınarlar ve titrek yapraklar arasında dönüp duruyor benimle birlikte. Cümlesinin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eylül, ekim ayları. B) Solgun eylül, ekim ayları C) Yıllar öncesinin solgun eylül, ekim ayları D) Asırlık çınarlar ve titrek yapraklar E) Benimle birlikte
8. Aşağıdaki cümlelerden hangisi "ne, neyi, nerede" ve "nasıl" sorularının tümüne cevap vermektedir?
A) Ahmet toplantıda sana ne söyledi? B) Orada bulunanlar, konuyu tartıştı. C) Kuş, yuvasında yavrularını sevgiyle besliyordu. D) Çocuklar bahçede oynamaya başladı. E) Terbiyeli çocuk, herkese saygılı davranır.
9. "Öğrencileriniz son günlerde neler okuyorlar." Sorusuna verilecek cevap, cümlenin hangi öğesi olur?
A) Özne B) Nesne C) Dolaylı Tümleç D) Zart Tümleci E) Edat Tümleci
YANITLAR : 1-B 2-D 3-B 4-A 5-C 6-C 7-C 8-C 9-B
CÜMLE ÖĞELERİ TEST - 2
1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi özne ve yüklemden oluşmuştur?
A) Yarışmaya, birden fazla kişinin ortak çalışmayla oluşturduğu yapıtla da başvurulabilir. B) Türkçe dışındaki dillerde yazılmış yapıtlarla da başvurulabilir. C) Ödüle aday gösterilen yapıtın bir özeti gönderilmelidir. D) Ödüle aday gösterilen yapıtlar tekrar incelendi. E) Adaylar, ödül için birden fazla dalda başvuruda bulunabilir.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, tamlayanı düşmüş isim tamlaması özne görevindedir?
A) Yarışmanın heyecanından elleri tir tir titriyordu. B) Gökkuşağını gözlerinde gördüm bu sabah. C) Yazar, romanında gözleme büyük yer vermiş. D) Şiirine hayran kalacak genç kuşaklar. E) Onun şiirini anlamak için zamanı geriye çevirmek gerek.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, öğelere ayırmada bir yanlışlık yapılmıştır?
A) Yağmurlardan sonra / buyurmuş / başak. B) Tutsak bir kekliğin sesiyle / erirdi / kar. C) Bir şahdamar gibi / vuruyor / hayaller. D) Bir gün / gözlerimin / tâ içine / bak. E) Sen doğu olursan / güneş / sana / gelecektir.
4. Aşağıdaki cümlelerde geçen deyimlerden hangisi, farklı bir öğe olarak kullanılmıştır?
A) Adamcağız, kulağına çalınan her şeye inanıyor. B) Neyi nerede kullanacağını enine boyuna düşündü. C) Önüne getirilen her belgeyi, kılı kırk yararcasına inceliyordu. D) Toplantıda konuşulacak olan her şeyi, kulağını açıp dinlemelisin. E) Ne yapacağınıza, iş işten geçmeden karar vermelisiniz.
5. Aşağıdakilerden hangisinde "Beni zaman zaman ağlatan bu hazin hatıradır." cümlesinin öğe dizilişi doğru olarak verilmiştir?
6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözde özne kullanılmıştır?
A) Doktor, bu konuşmaların bana çok faydalı olacağını söylüyordu. B) Yıl sonunda ailem tekrar köye taşınmıştı. C) Bu resim çarşıda, tahta atın üstünde çekilmiş. D) Arabalar on beş metre kadar aralıklarla ağır ağır yol alıyorlardı. E) Sözümü bitirir bitirmez sanki bir yanardağ patlamıştı.
7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öğeleri ayırmada yanlışlık yapılmıştır?
A) İki saat önce / gelen araba / hâlâ / buradaydı. B) Seni gördüğüm gün / suratın / asıktı. C) Köye onlardan önce gittiğimi / bilmiyorlar. D) İnsanları böylesine sevmek / elbette / kolay değil. E) Yaşama sevgisi / onda / bütün duyguların üstündeydi.
8. Sanatçının ailesini ziyaret ettikten sonra kimi nereye götürdüler. Cümlesindeki öğelerin sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
9. "Üzerinde çalıştığı proje, birtakım ilavelerden sonra bitti." Aşağıdaki cümlelerin hangisi yukarıdaki cümleyle öğelerin sıralanışı yönünden özdeştir?
A) Balığın kokusu yemekhaneden odalara yayıldı. B) Komşumuzun çocuğu, karşısında beni görünce şaşırdı. C) Uzun zamandır balık yemediğin belli oluyor. D) Öğrenci, öğretmeni soru yağmuruna tutmuştu. E) Olayların bu kadar büyütüleceğini tahmin edememişti.
